حکایات‌حکیمانه

🔵 اخلاق یا ساختار؟

این روزها نام "جاسیندا آردرن"، نخست وزیر نیوزیلند به‌کرّات شنیده می‌شود. از آن رو که در سن ۴۳ سالگی، اعلام کرد توان اجرای مسئولیت‌اش را ندارد و قصد دارد از قدرت کناره‌گیری کند.
عموم افراد، اقدام این بانوی نیوزیلندی را ذیل تقوای سیاسی و یا سایر مفاهیم اخلاق صورت‌بندی کرده و آن را ستودند. در این میان نیز به مقایسه‌ی این تصمیم و رئیس جمهور مادام‌العمر سودان (که توان کنترل ادرار خود را نیز ندارد)، پرداختند. کسی که در اوج ناتوانی، اما حاضر به واگذاری قدرت به دیگری نیست.

به‌تعبیر دیگر، گویی این‌گونه تحلیل‌ها می‌خواهد به ما بگوید مشکل اساسی در عدم واگذاری کرسی‌های قدرت به افراد تواناتر از خود، در برخی نظام‌های سیاسی مانند سودان جنوبی، این است که اینان اصول اخلاقی را رعایت نمی‌کنند؛ و به‌علّت این‌که زیست غیراخلاقی دارند، حاضر نمی‌شوند از کرسی قدرت پایین بیایند. به‌سخن دیگر، در رفتارشناسی سیاسی صاحبان قدرت، موضوع را به اخلاق منتسب می‌کنند و اخلاق را علّت‌العلل معرّفی می‌نمایند.

❓گرچه اخلاق، معیار بنیادی در ارزش‌داوری محسوب می‌شود و نباید نادیده‌اش گرفت، اما آیا تصمیم به کناره‌گیری از قدرت و آن هم به نحو ارادی، صرفا ناشی از یک فضیلت اخلاقی است؟

فارغ از این‌که "جاسیندا آردرن" چقدر واجد اخلاق مسئولیت و رعایت اصول و ضوابط است (که حتماً هست)، این‌دست تصمیمات را بیش از آن‌که نام و نشان اخلاق بنهیم، باید تحت تاثیر و فشار ساختاری فهم کنیم. به این معنا که در ساختار سیاسی مبتنی بر مسئولیت و پاسخگویی، مقامات باید در برابر قدرتی که به آن‌ها واگذار می‌شود، پاسخگو باشند.
اگر شخص حس کند توان جسمی و یا روان‌شناختی لازم را ندارد، و از سویی دیگر باید پاسخگوی وظایف محوّله باشد، لاجرم چاره‌ای جز کناره‌گیری از قدرت ندارد.
بنابراین کناره‌گیری خانم آردرن، بیش از آن‌که معنای اخلاقی داشته باشد، باید تحت انضباط و فشار ساختاری فهم گردد.

✅ در نظام‌هایی که مسئولیت‌پذیری ساختاری و پاسخگویی قانونی وجود ندارد و صاحبان قدرت، فارغ از قاعده و قانون، می‌توانند تا دم مرگ بر سریر قدرت تکیه بزنند، نباید انتظار رفتار اخلاقی از آنان داشت. اساساً یک ملّت نباید انتظارشان را از صاحبان قدرت بر محک و معیار اخلاق تنظیم کنند؛ بلکه به‌جای انتظار اخلاقی، باید سیستم و ساختار قدرت را به‌گونه‌ای تنظیم نمایند که هرکسی بر صندلی قدرت نشست، مجبور به رعایت قواعد و ضوابط از پیش تعیین شده باشد. مهمترین رکن یک ساختار مطلوب، اجبار قانونی و ساختاری صاحبان قدرت به مسئولیت‌پذیری و پاسخگویی است.

بنابراین، توصیه اخلاقی برای کناره‌گیری به سالمندان سیاست، کاری عبث و مطلقاً بی‌فایده است. به‌جای آن، باید به تنظیمات عقلانی و دموکراتیک ساختار سیاسی اهتمام ورزید.

✔️ این ضرب‌المثل اشتباه است که می‌گوید: "در دیزی باز است، حیا گربه کجا رفته"؟ اشتباه است زیرا نباید تقدیر و سرنوشت را به حیای گربه، گره زد. در دیزی را باید بست. گربه چه باحیا و چه بی‌حیا، با دیزی دربسته نمی‌تواند کاری بکند.

✍️ علی زمانیان - .....۱۴۰۱/۱۱/۰۲

امداد اندیشه