حکایات‌حکیمانه

عقاب

پرویز ناتل خانلری

شعر عقاب پرویز ناتل خانلری یکی از زیباترین اشعار فارسی به شمار می رود، که در نهایت ظرافت سروده شده است.

حکایت آن از این قرار است که عقابی تیز پرواز که روزهای پایانی عمر خویش را سپری می‌کند، راز عمر دراز زاغ را از او می‌پرسد تا بلکه بتواند او هم عمری بلند بیاید....

گشت غمناک دل و جان عقاب
چو ازو دور شد ایّام شباب
دید کش دور به انجام رسید
آفتابش به لب بام رسید
باید از هستی دل برگیرد
ره سوی کشور دیگر گیرد
خواست تا چارۀ ناچار کند
دارویی جوید و در کار کند

صبحگاهی ز پی چارۀ کار
گشت بر باد سبک‌سیر سوار
گَله کاهنگ چِرا داشت به دشت
ناگه از وحشت، پر وِلوله گشت
وآن شبان، بیم‌زده، دل‌نگران
شد پی برّۀ نوزاد دوان
کبک، در دامن خاری آویخت
مار پیچید و به سوراخ گریخت
آهو استاد و نگه کرد و رمید
دشت را خطِّ غباری بکشید
لیک صیّاد سر دیگر داشت
صید را فارغ و آزاد گذاشت

چارۀ مرگ، نه کاری ست حقیر
زنده را دل نشود از جان سیر
صید هر روزه به چنگ آمد زود
مگر آن روز که صیّاد نبود
آشیان داشت بر آن دامن دشت
زاغکی زشت و بد اندام و پلشت
سنگ‌ها از کف طفلان خورده
جان ز صد گونه بلا در برده
سال‌ها زیسته افزون ز شمار
شکم آکنده ز گند و مردار
بر سر شاخ ورا دید عقاب
ز آسمان سوی زمین شد به شتاب
گفت که: ای دیده ز ما بس بیداد
با تو امروز مرا کار افتاد
مشکلی دارم اگر بگشایی
بکنم آن چه تو می‌فرمایی
گفت: ما بندۀ در گاه توییم
تا که هستیم هواخواه توییم
بنده آماده بُود، فرمان چیست؟
جان به راه تو سپارم، جان چیست؟
دل، چو در خدمت تو شاد کنم
ننگم آید که ز جان یاد کنم
این همه گفت ولی با دل خویش
گفت و گویی دگر آورد به پیش
کاین ستمکار قوی پنجه، کنون
از نیاز است چنین زار و زبون
لیک ناگه چو غضبناک شود
زو حساب من و جان پاک شود
دوستی را چو نباشد بنیاد
حزم را باید از دست نداد
در دل خویش چو این رای گزید
پر زد و دورتَرَک جای گزید

زار و افسرده چنین گفت عقاب
که :‹ مرا عمر، حبابی ست بر آب
راست است این که مرا تیز پر است
لیک پرواز زمان تیزتر است
من گذشتم به شتاب از در و دشت
به شتاب ایّام، از من بگذشت
گر چه از عمر ،‌دل سیری نیست
مرگ می‌آید و تدبیری نیست
من و این شه‌پر و این شوکت و جاه
عمرم از چیست بدین حد کوتاه؟
تو بدین قامت و بال ناساز
به چه فن یافته‌ای عمر دراز؟
پدرم نیز به تو دست نیافت
تا به منزلگه جاوید شتافت
لیک هنگام دم باز پسین
چون تو بر شاخ شدی جایگزین
از سر حسرت با من فرمود
کاین همان زاغ پلید است که بود
عمر من نیز به یغما رفته است
یک گل از صد گل تو نشکفته است
چیست سرمایۀ این عمر دراز ؟
رازی این جاست، تو بگشا این راز

زاغ گفت : ار تو در این تدبیری
عهد کن تا سخنم بپذیری
عمرتان گر که پذیرد کم و کاست
دگری را چه گنه؟! کاین ز شماست
ز آسمان هیچ نیایید فرود
آخر از این همه پرواز چه سود؟
پدر من که پس از سیصد و اند
کانِ اندرز بُد و دانش و پند
بارها گفت که: برچرخ اثیر
بادها راست فراوان تاثیر
بادها کز زبر خاک وزند
تن و جان را نرسانند گزند
هر چه از خاک، شوی بالاتر
باد را بیش گزندست و ضرر
تا بدانجا که بر اوج افلاک
آیت مرگ بُوَد، پیک هلاک
ما از آن سال بسی یافته‌ایم
کز بلندی رخ برتافته‌ایم
زاغ را میل کند دل به نشیب
عمر بسیارش ار گشته نصیب
دیگر این خاصیت مردار است
عمر مردار خوران بسیار است
گند و مردار بهین درمان ست
چارۀ رنج تو زان آسان ست
خیز و زین بیش، ره چرخ مپوی
طعمۀ خویش بر افلاک مجوی
ناودان، جایگهی سخت نکوست
به از آن کنج حیاط و لب جوست
من که صد نکتۀ نیکو دانم
راه هر برزن و هر کو دانم
خانه، اندر پس باغی دارم
وندر آن گوشه سراغی دارم
خوان گسترده الوانی هست
خوردنی‌های فراوانی هست

آن چه ز آن زاغ چنین داد سراغ
گندزاری بود، اندر پس باغ
بوی بد، رفته از آن، تا ره دور
معدن پشّه، مقام زنبور
نفرتش گشته بلای دل و جان
سوزش و کوری دو دیده از آن
آن دو همراه رسیدند از راه
زاغ بر سفرۀ خود کرد نگاه
گفت: خوانی که چنین الوان ست
لایق محضر این مهمان ست
می‌کنم شکر که درویش نیم
خجل از ما حضر خویش نیم
گفت و بشنود و بخورد از آن گند
تا بیاموزد از او مهمان پند

عمر در اوج فلک بُرده به سر
دم زده در نفس باد سحر
ابر را دیده به زیر پر خویش
حیوان را همه فرمانبر خویش
بارها آمده شادان ز سفر
به رهش بسته فلک طاق ظفر
سینۀ کبک و تذرو و تیهو
تازه و گرم شده طعمۀ او
اینک افتاده بر این لاشه و گند
باید از زاغ بیاموزد پند
بوی گندش دل و جان تافته بود
حال بیماری دق یافته بود
دلش از نفرت و بیزاری، ریش
گیج شد، بست دمی دیدۀ خویش
یادش آمد که بر آن اوج سپهر
هست پیروزی و زیبایی و مهر
فرّ و آزادی و فتح و ظفرست
نفس خرّم باد سحرست
دیده بگشود به هر سو نگریست
دید گردش اثری زین‌ها نیست
آن چه بود از همه سو خواری بود
وحشت و نفرب و بیزاری بود
بال بر هم زد و بر جست از جا
گفت: که ای یار ببخشای مرا
سال‌ها باش و بدین عیش بناز
تو و مردار ، تو و عمر دراز
من نیم در خور این مهمانی
گند و مردار تو را ارزانی
گر در اوج فلکم باید مُرد
عمر در گند به سر نتوان برد

شهپر شاه هوا ، اوج گرفت
زاغ را دیده بر او مانده شگفت
سوی بالا شد و بالاتر شد
راست با مهر فلک، همسر شد
لحظه‌‌یی چند بر این لوح کبود
نقطه‌یی بود و سپس هیچ نبود